در حاشیه مدرنیته
آنجا که خطر هست قدرتی نجات‌بخش نیز خواهد بالید (هولدرلین)
نویسنده: محمدمهدی اردبیلی - سه‌شنبه ۱۳ تیر ۱۳٩۱

ترم پنجم از دوره تاریخ فلسفه

 

Thought must begin by placing itself at the standpoint of Spinozism; to be a follower of Spinoza is the essential commencement of all philosophy.

(Hegel, Lectures on the history of Philosophy)

 

تفکر می‌بایست با جای دادن خود در نقطه‌نظری اسپینوزایی شروع کند؛ پیرو اسپینوزا بودن آغاز ضروری هر فلسفه‌ای است.

(هگل، درسگفتارهای فلسفه تاریخ)

 

شاید بتوان به تعبیری، فلسفه اسپینوزا را نقطه عطف اندیشه مدرن دانست. وی از سویی ادامه دهنده و تکمیل کننده راه متافیزیک دکارتی بود و از سوی دیگر از آن فراتر رفت و با ارائه مطلق‌ترین شکل فلسفه وحدت وجودی کوشید تا مشکلات و تعارضات آن را رفع نماید. عقل‌گرایی در اسپینوزا به اوج خود رسید و فکر آنچنان با ذات جوهر پیوند خورد که بدل به یکی از صفات الهی گشت. سه مفهوم مهم در تاریخ اندیشه وجود داشتند که هر کدام در حوزه خاص خود مورد بررسی قرار می‌گرفتند. سخن از «خدا» متعلق به الهیات بود، «جوهر» مفهومی مربوط به متافیزیک بود و «طبیعت» را در قلمرو فیزیک بررسی و قوانین آن را کشف می‌کردند. برای اسپینوزا این هر سه مفهوم یکی است. خدا دقیقا و عینا همان جوهر است و به طور مشابه همان طبیعت است و به بیان دقیق‌تر همان وجود است. در نتیجه وحدت وجود اسپینوزا در عمل به وحدت علوم و حوزه‌های فلسفی راه برد. چنین رویکردی باعث شد تا وی با ایجاب و پذیرش مطلق همه چیز، هم با اتهام انکار خدا مواجه شود، هم با اتهام انکار جهان.

به هر ترتیب، در ادامه سلسله ترم‌های «تاریخ فلسفه غرب»، پس از بررسی اندیشه دکارت و تولد سوژه مدرن، و همچنین قرائت و واکاوی کتاب «تاملات»، ترم دوم عقلگرایان مدرن را با بررسی و مطالعه اندیشه ها و آثار اسپینوزا آغاز خواهیم کرد. در ابتدای ترم به مطالعه بخش اعظم تعاریف، اصول متعارفه، قضایا و براهین فصل نخست مهمترین کتاب اسپینوزا، یعنی اخلاق، خواهیم پرداخت. پس از آن و در جلسه دوم نگاهی گذرا و اجمالی به سایر وجوه فلسفه وی خواهیم افکند. در جلسه سوم وارد اندیشه آخرین ضلع مثلث عقلگرایی قرن هفدهم، لایب نیتس، خواهیم شد و با تکیه بر متن مقاله مونادولوژی، پرتوی بر فهم مفهوم موناد به طور اخص و فلسفه لایب‌نیتس به طور کلی خواهیم افکند. سپس در جلسه آخر خواهیم کوشید تا با تکیه بر آراء چند تن از شارحان لایب‌نیتس، مفاهیم کلیدی و بنیادی خاص فلسفه وی، مانند اصل جهت کافی، اصل پیوستگی (اینهمانی نامتمایزان)، شدت نیرو و هماهنگی پیشین بنیاد را روشن ساخته و دست آخر، بررسی اندیشه‌های این فیلسوف را در حوزه اخلاق و رویکرد وی نسبت به مفاهیم «خیر» و «شر»، به پایان برسانیم. امید است که در پایان این ترم طرحی، هرچند مختصر، از عقلگرایی (راسیونالیسم) مدرن در ذهن مخاطبان ترسیم شده باشد.

 

 

×   لازم به ذکر است که برای جلسه نخست به همراه آوردن کتاب اخلاق اثر اسپینوزا و مطالعه فصل نخست آن الزامی است.

 

جلسه اول)

مطالعه و بررسی فصل نخست کتاب اخلاق اثر اسپینوزا

 

جلسه دوم)

ارائه طرحی اجمالی از فلسفه اسپینوزا

 

جلسه سوم)

مطالعه و بررسی مقاله مونادولوژی اثر لایب‌نیتس

 

جلسه چهارم)

ارائه طرحی اجمالی از مفاهیم اصلی فلسفه لایب‌نیتس

(موناد، اصل جهت کافی، اصل پیوستگی (اینهمانی نامتمایزان)، هماهنگی پیشین بنیاد)

 

منابع اصلی جهت مطالعه دانشجویان

  1. اسپینوزا، بندیکت، 1376، اخلاق، ترجمه: محسن جهانگیری، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  2. لایب‌نیتس، 1372، مونادولوژی و چند مقالۀ فلسفی دیگر، ترجمه: عبدالکریم رشیدیان، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  3. بریه، امیل، 1385، تاریخ فلسفه قرن هفدهم، ترجمه: اسماعیل سعادت، تهران: هرمس.

مهمترین منابع مورد استفاده مدرس

  • اسپینوزا، باروخ، 1374، رساله در اصلاح فاهمه، ترجمه: اسماعیل سعادت، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  • اسپینوزا، باروخ، 1376، اخلاق، ترجمه: محسن جهانگیری، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  • بریه، امیل، 1385، تاریخ فلسفه قرن هفدهم، ترجمه: اسماعیل سعادت، تهران: هرمس.
  • پارکینسن، جی آر، 1381، عقل و تجربه از نظر اسپینوزا، ترجمه: محمدعلی عبداللهی، قم: بوستان کتاب قم.
  • راسل، برتراند، 1384، شرح انتقادی فلسفه لایب‌نیتس، ترجمه: ایرج قانونی، تهران: نشر نی.
  • کاپلستون، فردریک، 1385، از دکارت تا لایب‌نیتس (تاریخ فلسفه، جلد چهارم)، ترجمه: غلامرضا اعوانی، تهران: انتشارات سروش.
  • لایب‌نیتس، گتفرید ویلهلم، 1372، مونادولوژی و چند مقالۀ فلسفی دیگر، ترجمه: عبدالکریم رشیدیان، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  • لایب‌نیتس، گتفرید ویلهلم، 1381، گفتار در مابعالطبیعه، ترجمه: ابراهیم دادجو، تهران: انتشارات حکمت.
  • لَتا، رابرت، 1384، فلسفۀ لایب‌نیتس، ترجمه: فاطمه مینایی، تهران: هرمس.
  • یاسپرس، کارل، 1387، اسپینوزا (فلسفه، الهیات، سیاست)، ترجمه: محمدحسن لطفی، تهران: طرح نو.
... دکتر محمدمهدی اردبیلی ... نویسنده، مترجم و مدرس فلسفه
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :